Tôn giáo, lễ hội và phong tục vòng đời của người Nhật

Một điều khiến người nước ngoài khó hiểu: người Nhật thường làm lễ cưới theo nghi thức của một tôn giáo và lễ tang theo tôn giáo khác, mà không thấy có gì mâu thuẫn. Phần lớn còn tự nhận là không theo đạo nào. Hiểu cách này giải thích được rất nhiều nét văn hoá Nhật.

Hai hệ tín ngưỡng cùng tồn tại

Thần đạo — tín ngưỡng bản địa, thờ các vị thần trú ngụ trong tự nhiên: núi, sông, cây cổ thụ, và cả tổ tiên. Nơi thờ tự là đền thần, nhận ra bằng cổng gỗ hình chữ ở lối vào.

Phật giáo — du nhập từ đại lục, phát triển thành nhiều tông phái riêng của Nhật. Nơi thờ tự là chùa, thường có tháp và tượng Phật.

Cách phân vai trong đời sống khá rõ: Thần đạo lo việc của sự sống — sinh nở, trưởng thành, cưới hỏi, cầu may, trong khi Phật giáo lo việc của sự chết — tang lễ, giỗ chạp, thờ cúng tổ tiên. Một người bình thường tham gia cả hai mà không coi đó là theo đạo.

Lễ hội lớn trong năm

• Năm mới — dịp lễ quan trọng nhất; người dân đi lễ đền đầu năm, ăn các món truyền thống, phần lớn cửa hàng nhỏ đóng cửa nhiều ngày
• Lễ ngắm hoa mùa xuân — ra công viên trải bạt ngồi dưới tán hoa, ăn uống cùng gia đình và đồng nghiệp
• Các lễ hội mùa hè — kiệu rước, múa truyền thống, quầy hàng ăn dọc phố; mỗi địa phương có lễ hội riêng
• Lễ Vu Lan giữa tháng tám — dịp về quê thăm mộ tổ tiên, kỳ nghỉ lớn thứ hai trong năm
• Bắn pháo hoa mùa hè — sự kiện lớn ở nhiều thành phố, người xem mặc áo mùa hè truyền thống
• Lễ ngắm lá đỏ mùa thu — không phải lễ hội chính thức nhưng là hoạt động cả nước cùng làm

Với người đi du lịch hoặc mới sang sống, lễ hội địa phương là dịp tốt nhất để tiếp xúc với đời sống thật của cộng đồng, vì đây là lúc hàng xóm cùng nhau tổ chức và ai cũng tham gia được.

Phong tục vòng đời

• Lễ đưa trẻ sơ sinh tới đền lần đầu, ít tuần sau khi sinh
• Lễ mừng trẻ ba, năm và bảy tuổi — trẻ mặc trang phục truyền thống tới đền
• Lễ trưởng thành — tổ chức cho người vừa tới tuổi thành niên, có nghi thức tại địa phương
• Lễ cưới — có thể theo nghi thức Thần đạo, nghi thức phương Tây, hoặc chỉ tiệc mừng
• Tang lễ — chủ yếu theo nghi thức Phật giáo, có các kỳ giỗ theo mốc năm

Người nước ngoài sống tại Nhật có thể được mời dự cưới hoặc viếng tang của đồng nghiệp. Cả hai đều có thông lệ về phong bì tiền khá chi tiết — số tiền, loại phong bì, cách viết tên. Nên hỏi đồng nghiệp người Nhật trước khi đi, đây là câu hỏi bình thường và không ai thấy phiền.

Ứng xử khi tới đền và chùa

• Cúi đầu nhẹ khi qua cổng vào khu đền
• Rửa tay và súc miệng tại bể nước ở lối vào
• Nghi thức khấn ở đền Thần đạo có thứ tự riêng gồm cúi, vỗ tay và cúi lại
• Ở chùa thì chắp tay, không vỗ tay — đây là khác biệt dễ nhầm nhất
• Không chụp ảnh nơi có biển cấm, nhất là trong chính điện

🔴 Điểm dễ nhầm nhất là vỗ tay: vỗ tay khi khấn là nghi thức Thần đạo, làm ở chùa là sai. Cách nhận biết nhanh: có cổng gỗ hình chữ ở lối vào thì là đền, có tượng Phật và tháp thì là chùa.

Tín ngưỡng dân gian trong đời thường

• Bùa cầu an mua ở đền chùa cho từng mục đích — thi cử, giao thông, sức khoẻ, sinh nở
• Rút quẻ xem vận; quẻ xấu thì buộc lại tại đền để lại điều không may ở đó
• Bảng gỗ ghi điều ước treo tại đền
• Ngày tốt xấu trong lịch vẫn được tham khảo khi chọn ngày cưới hoặc chuyển nhà

Những thực hành này phổ biến ngay cả với người tự nhận không theo tôn giáo nào. Chúng được xem là phong tục và nếp sống hơn là đức tin, và đó chính là cách đặc trưng mà người Nhật quan hệ với tôn giáo.

Lịch lễ hội, nghi thức và thông lệ khác nhau theo vùng và theo từng đền chùa cụ thể. Khi chưa chắc, cách an toàn nhất là quan sát người địa phương và làm theo.

Tết Nhật và Tết Việt: khác nhau ra sao

Người Việt mới sang thường hụt hẫng vì Nhật Bản đón năm mới theo dương lịch và không nghỉ Tết âm lịch. Vài khác biệt đáng biết:

• Kỳ nghỉ rơi vào cuối tháng mười hai đầu tháng một, kéo dài vài ngày
• Không khí trầm hơn — chủ yếu là sum họp gia đình và đi lễ đền, ít pháo hoa ồn ào
• Nhiều cửa hàng nhỏ đóng cửa, nên cần mua đồ dự trữ trước
• Thiệp chúc năm mới gửi qua bưu điện vẫn là thông lệ được giữ
• Tết âm lịch là ngày làm việc bình thường — người Việt muốn nghỉ phải xin phép như ngày thường

Cộng đồng người Việt ở nhiều nơi tự tổ chức đón Tết vào cuối tuần gần nhất. Với người mới sang, đây là cái Tết xa nhà đầu tiên và thường là thời điểm khó về mặt tinh thần, nên biết trước để chuẩn bị.