Kinh tế Nhật Bản: cơ cấu, ngành trụ cột và vị thế hiện nay

Nhật Bản nằm trong nhóm những nền kinh tế lớn nhất thế giới và là nền kinh tế phát triển lớn nhất châu Á trong nhiều thập niên. Với người tính chuyện sang làm việc, học tập hay làm ăn, hiểu cơ cấu nền kinh tế này giúp nhìn ra cơ hội ở đâu thay vì đoán theo cảm tính.

Ba khu vực của nền kinh tế

• Dịch vụ — chiếm tỷ trọng lớn nhất, gồm bán lẻ, tài chính, vận tải, y tế, giáo dục và du lịch
• Công nghiệp — chế tạo là niềm tự hào và cũng là trụ cột xuất khẩu
• Nông nghiệp — tỷ trọng nhỏ nhưng được bảo hộ mạnh, năng suất cao trên diện tích hạn chế

Điều đáng chú ý là dù dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn hơn, hình ảnh và sức mạnh quốc tế của kinh tế Nhật vẫn gắn với chế tạo. Đây là nơi Nhật giữ vị trí dẫn đầu ở nhiều phân khúc.

Các ngành trụ cột

• Ô tô — ngành xuất khẩu quan trọng nhất, với các tập đoàn có mạng lưới sản xuất toàn cầu
• Điện tử và linh kiện — Nhật mạnh ở lớp vật liệu, linh kiện và thiết bị sản xuất hơn là ở sản phẩm cuối
• Máy công cụ và robot công nghiệp — vị trí dẫn đầu thế giới ở nhiều dòng sản phẩm
• Hoá chất và vật liệu — lĩnh vực ít được biết nhưng có vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu
• Dược phẩm và thiết bị y tế — phát triển mạnh cùng nhu cầu của xã hội già hoá
• Nội dung và văn hoá — hoạt hình, trò chơi, xuất bản, có sức lan toả quốc tế lớn

Với người Việt tìm cơ hội nghề nghiệp, nhóm linh kiện, vật liệu và thiết bị sản xuất đáng chú ý hơn nhóm sản phẩm tiêu dùng, vì đây là nơi nhu cầu kỹ sư vẫn cao và ít chịu cạnh tranh từ các nước khác.

Thách thức lớn nhất: dân số

🔴 Nhật Bản đang trải qua quá trình già hoá dân số nhanh vào loại bậc nhất thế giới, cùng với tỷ suất sinh thấp kéo dài. Hệ quả kinh tế rất rõ:

• Lực lượng lao động thu hẹp — thiếu người ở nhiều ngành, kể cả ngành trả lương tốt
• Gánh nặng an sinh tăng — chi cho y tế và hưu trí ngày càng lớn
• Thị trường nội địa co lại ở một số lĩnh vực tiêu dùng
• Vùng nông thôn suy giảm dân số — nhiều địa phương thiếu người trầm trọng

Đây vừa là vấn đề của Nhật vừa là lý do chính khiến Nhật mở dần cửa cho lao động nước ngoài — một xu hướng dài hạn chứ không phải chính sách nhất thời. Người tính chuyện làm việc tại Nhật nên nhìn vào đây để hiểu vì sao cơ hội đang mở rộng.

Cách nền kinh tế Nhật ứng phó

• Tự động hoá và robot — thay thế lao động ở khâu lặp lại; Nhật là nước dùng robot công nghiệp với mật độ cao nhất
• Nới điều kiện với lao động nước ngoài — mở thêm diện lưu trú cho nhiều ngành
• Khuyến khích người cao tuổi và phụ nữ tham gia lao động
• Đầu tư ra nước ngoài — doanh nghiệp Nhật mở rộng sản xuất ở các nước khác, trong đó Việt Nam là điểm đến quan trọng

Quan hệ kinh tế với Việt Nam

• Nhật Bản là một trong những nhà đầu tư trực tiếp lớn nhất tại Việt Nam
• Là nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức lớn cho hạ tầng Việt Nam trong nhiều năm
• Là đối tác thương mại hàng đầu, hai chiều xuất nhập khẩu đều lớn
• Là thị trường tiếp nhận lao động Việt Nam lớn nhất trong những năm gần đây

Mối quan hệ dày này tạo ra lợi thế thực tế cho người Việt: số lượng doanh nghiệp Nhật có mặt tại Việt Nam rất lớn, nên kinh nghiệm làm việc trong môi trường Nhật tích luỹ được ngay tại Việt Nam, và người biết tiếng Nhật có cửa việc làm ở cả hai nước.

Điều này có nghĩa gì với người tính đường sang

• Nhu cầu lao động là thật và dài hạn, không phải làn sóng ngắn hạn
• Nhóm ngành thiếu người nhiều nhất thường là nhóm dễ vào nhất, nhưng cũng cần cân nhắc điều kiện làm việc
• Kỹ năng chuyên môn cộng tiếng Nhật là tổ hợp có giá trị nhất
• Kinh nghiệm tại doanh nghiệp Nhật ở Việt Nam là bước đệm tốt, đừng xem nhẹ

Số liệu kinh tế, chính sách lao động và cơ cấu ngành thay đổi theo thời kỳ. Trước khi dựa vào thông tin nào để ra quyết định, hãy đối chiếu với cơ quan thống kê Nhật Bản, Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản hoặc cơ quan đại diện Nhật Bản tại Việt Nam.