Điểm cần nắm đầu tiên về thị trường lao động Nhật Bản: đây là thị trường thiếu người, không phải thừa người. Tình trạng này kéo dài nhiều năm và lan ra hầu hết các ngành, từ xây dựng, chăm sóc, nhà hàng cho tới công nghệ thông tin. Đó là nền tảng của mọi cơ hội mà người nước ngoài đang có.
Các diện tiếp nhận lao động nước ngoài
Nhật không có một "visa lao động" chung mà chia thành nhiều diện với điều kiện và trần khác nhau:
- Nhóm chuyên môn — kỹ sư, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế; yêu cầu bằng cấp hoặc kinh nghiệm đúng ngành, gia hạn nhiều lần, bảo lãnh được gia đình
- Kỹ năng đặc định bậc đầu — dành cho các ngành thiếu người, yêu cầu thi tay nghề và tiếng; có giới hạn thời gian và không bảo lãnh gia đình
- Kỹ năng đặc định bậc cao — gia hạn không giới hạn số lần, bảo lãnh được gia đình, dẫn tới vĩnh trú
- Thực tập sinh kỹ năng — chương trình chuyển giao kỹ năng, thời hạn giới hạn, không bảo lãnh gia đình
- Tay nghề cao tính điểm — dành cho nhân sự trình độ cao, nhiều ưu đãi nhất
🔴 Khác biệt quyết định giữa các diện nằm ở ba điểm: có gia hạn không giới hạn không, có bảo lãnh gia đình không, có dẫn tới vĩnh trú không. Ba câu hỏi này nên được hỏi trước khi ký bất cứ hợp đồng nào.
Những ngành thiếu người nhất
- Chăm sóc người cao tuổi — nhu cầu lớn nhất và tăng nhanh nhất do dân số già
- Xây dựng — thiếu cả lao động phổ thông lẫn kỹ sư
- Chế biến thực phẩm và nông nghiệp
- Nhà hàng, khách sạn và dịch vụ lưu trú — phục hồi mạnh cùng du lịch
- Công nghệ thông tin — thiếu kỹ sư ở mọi cấp độ
- Vận tải và giao nhận
- Cơ khí chế tạo và bảo trì thiết bị
Công nghệ thông tin đáng chú ý riêng: đây là ngành vừa thiếu người vừa trả lương thuộc nhóm cao, lại cởi mở với người nước ngoài, và nhiều công ty chấp nhận làm việc bằng tiếng Anh. Với kỹ sư Việt, đây thường là cửa vào thuận lợi nhất.
Cách doanh nghiệp Nhật tuyển người
- Tuyển sinh viên mới ra trường theo kỳ — quy trình đồng loạt, bắt đầu từ trước khi tốt nghiệp khá lâu
- Tuyển người có kinh nghiệm — quanh năm, ngày càng phổ biến hơn trước
- Qua công ty giới thiệu việc làm — kênh chính với người chuyển việc
- Tuyển trực tiếp từ nước ngoài — nhiều doanh nghiệp sang Việt Nam tuyển kỹ sư
Kênh cuối đáng quan tâm với người đang ở Việt Nam: được tuyển từ Việt Nam rồi sang thường an toàn hơn sang trước rồi tìm việc, vì có hợp đồng và tư cách lưu trú rõ ràng ngay từ đầu.
Chuyển việc tại Nhật
Thị trường lao động Nhật từng nổi tiếng với chế độ làm việc trọn đời tại một công ty, nhưng điều này đang thay đổi:
- Chuyển việc ngày càng phổ biến, nhất là ở thế hệ trẻ và ngành công nghệ
- Người nước ngoài chuyển việc phải thông báo với cơ quan quản lý lưu trú trong thời hạn quy định
- Công việc mới phải vẫn khớp với diện visa đang giữ, nếu không thì phải đổi tư cách
- Khoảng trống giữa hai công việc kéo dài quá lâu có thể ảnh hưởng tới tư cách lưu trú
Điểm cuối rất quan trọng và nhiều người không biết: nghỉ việc mà không tìm được chỗ mới trong thời gian hợp lý là rủi ro về giấy tờ, không chỉ là rủi ro tài chính.
Cách định vị cơ hội của mình
- Có bằng đại học đúng ngành — nhắm nhóm chuyên môn, đây là diện tốt nhất về mọi mặt
- Có tay nghề nhưng không có bằng — nhắm Kỹ năng đặc định, và đặt mục tiêu lên bậc cao
- Có kinh nghiệm lâu năm đúng ngành — kinh nghiệm có thể thay bằng cấp ở một số diện, cần giấy xác nhận
- Tiếng Nhật tốt — mở rộng lựa chọn ở mọi diện, và là yếu tố tăng lương rõ nhất
Lời khuyên chung: đừng chọn diện dễ đi nhất mà chọn diện dẫn tới đích mình muốn. Chênh lệch giữa các diện về quyền lợi dài hạn lớn hơn nhiều so với chênh lệch về độ khó khi bắt đầu.
Chính sách tiếp nhận lao động, danh mục ngành và điều kiện từng diện được điều chỉnh theo thời kỳ. Trước khi quyết định, hãy đối chiếu với Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản và cơ quan quản lý lao động Việt Nam.
Quyền của người lao động nước ngoài
Người lao động nước ngoài tại Nhật được pháp luật bảo vệ như người Nhật về những điều sau, bất kể đang giữ diện lưu trú nào:
- Trả lương đúng và đủ, không thấp hơn mức tối thiểu của địa phương
- Giới hạn giờ làm và trả thêm cho giờ làm ngoài
- Nghỉ phép có hưởng lương theo thâm niên
- An toàn lao động và bồi thường khi tai nạn nghề nghiệp
- Không bị giữ hộ chiếu hay giấy tờ tuỳ thân — đây là hành vi trái pháp luật
Điểm cuối cần nhấn mạnh: không ai có quyền giữ hộ chiếu của người lao động, kể cả chủ sử dụng hay công ty tiếp nhận. Gặp tình huống này thì có nơi để trình báo, và cơ quan quản lý lao động địa phương có bộ phận tiếp nhận khiếu nại.
Ngành nào thiếu người nhất tại Nhật?
Chăm sóc người cao tuổi, xây dựng, chế biến thực phẩm, nhà hàng khách sạn, công nghệ thông tin và vận tải. Công nghệ thông tin đặc biệt đáng chú ý vì vừa thiếu người vừa cởi mở với người nước ngoài.
Nên hỏi gì trước khi ký hợp đồng đi Nhật?
Ba câu: diện này có gia hạn không giới hạn số lần không, có bảo lãnh được gia đình không, và có dẫn tới vĩnh trú không. Ba câu đó phân loại gần như toàn bộ các diện hiện có.
Nghỉ việc ở Nhật có ảnh hưởng tới visa không?
Có. Phải thông báo với cơ quan quản lý lưu trú trong thời hạn quy định, công việc mới phải khớp với diện đang giữ, và khoảng trống quá dài giữa hai công việc có thể ảnh hưởng tới tư cách lưu trú.
Nên sang trước rồi tìm việc hay được tuyển từ Việt Nam?
Được tuyển từ Việt Nam rồi sang thường an toàn hơn, vì có hợp đồng và tư cách lưu trú rõ ràng ngay từ đầu. Nhiều doanh nghiệp Nhật sang Việt Nam tuyển kỹ sư trực tiếp.
