Lịch sử Nhật Bản: những mốc định hình đất nước hôm nay

Nhiều thứ ở Nhật Bản khiến người mới tới thấy khó hiểu — tính kỷ luật gần như tuyệt đối, sự coi trọng thứ bậc, thói quen làm việc bền bỉ, và cả sự dè dặt với người ngoài. Phần lớn những điều đó có gốc rễ lịch sử rõ ràng, và biết gốc thì thôi thấy lạ.

Thời kỳ Edo: hơn hai thế kỷ đóng cửa

Từ đầu thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19, Nhật Bản gần như đóng cửa hoàn toàn với bên ngoài dưới chính sách toả quốc. Chỉ một cảng nhỏ được phép giao thương hạn chế với người Hà Lan và Trung Quốc.

Hơn 250 năm ấy để lại ba di sản còn thấy tới nay:

• Một xã hội có trật tự chặt chẽ — hệ thống thứ bậc được định hình rất sâu và ăn vào cách ứng xử
• Nghề thủ công đạt độ tinh xảo cao — không cạnh tranh được bằng quy mô thì cạnh tranh bằng chất lượng
• Bản sắc văn hoá thuần nhất — ít pha trộn, và điều này giải thích cả sự gắn kết lẫn sự dè dặt với người ngoài

Minh Trị Duy Tân: hiện đại hoá trong một thế hệ

Năm 1868, Nhật Bản chuyển sang thời Minh Trị và bắt đầu công cuộc hiện đại hoá với tốc độ hiếm thấy: cử người ra nước ngoài học, mời chuyên gia về dạy, xây đường sắt, lập ngân hàng, cải cách giáo dục và quân đội.

Chỉ trong khoảng ba thập niên, một nước nông nghiệp đóng cửa trở thành cường quốc công nghiệp. Cách tiếp cận ấy — học của người khác rồi làm tốt hơn — trở thành một nếp nghĩ bền vững và vẫn thấy rõ trong cách doanh nghiệp Nhật vận hành ngày nay.

Sau 1945: tái thiết từ đống đổ nát

Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc để lại một đất nước bị tàn phá nặng nề, nhiều đô thị lớn gần như san phẳng. Hiến pháp mới năm 1947 xác lập chế độ dân chủ nghị viện và điều khoản từ bỏ chiến tranh.

Ba yếu tố tạo nên giai đoạn tái thiết:

• Tập trung toàn lực vào kinh tế thay vì quân sự
• Đầu tư mạnh vào giáo dục phổ thông — nền tảng cho lực lượng lao động chất lượng cao
• Mô hình doanh nghiệp gắn bó lâu dài với người lao động — chế độ tuyển dụng trọn đời và thăng tiến theo thâm niên

Tăng trưởng thần kỳ và bong bóng

Từ thập niên 1950 đến 1980, kinh tế Nhật tăng trưởng liên tục ở mức cao, đưa nước này lên vị trí nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Ô tô và điện tử Nhật chiếm lĩnh thị trường toàn cầu.

Cuối thập niên 1980, bong bóng tài sản hình thành rồi vỡ vào đầu 1990, mở ra giai đoạn tăng trưởng chậm kéo dài. Giai đoạn này để lại dấu ấn sâu:

• Thái độ thận trọng với rủi ro tài chính — cả ở doanh nghiệp lẫn cá nhân
• Chế độ tuyển dụng trọn đời suy giảm, xuất hiện nhiều hình thức lao động không chính thức
• Thế hệ trẻ có kỳ vọng khác hẳn thế hệ cha mẹ về công việc và đời sống

Hiện tại: già hoá và mở cửa với lao động nước ngoài

Hai thập niên gần đây, câu chuyện lớn nhất của Nhật Bản không còn là tăng trưởng mà là dân số. Già hoá nhanh và sinh ít khiến lực lượng lao động thu hẹp, buộc chính sách phải thay đổi.

Từ chỗ rất khép kín, Nhật Bản lần lượt mở các diện tiếp nhận lao động nước ngoài: chương trình thực tập sinh, rồi Kỹ năng đặc định, rồi các chính sách giữ chân du học sinh và ưu đãi cho nhân lực tay nghề cao.

Đây chính là cánh cửa mà người Việt đang bước qua — và biết bối cảnh này giúp hiểu vì sao điều kiện tiếp nhận vẫn đang được điều chỉnh khá thường xuyên.

Lịch sử giải thích được gì cho người mới sang

• Vì sao quy trình được coi trọng — di sản của một xã hội có trật tự chặt và của giai đoạn công nghiệp hoá dựa vào chuẩn hoá
• Vì sao quan hệ xây chậm — hệ quả của nhiều thế kỷ ít tiếp xúc bên ngoài, không phải sự lạnh nhạt cá nhân
• Vì sao chính sách với người nước ngoài thay đổi nhiều — vì đây là lĩnh vực mới với Nhật Bản, đang vừa làm vừa điều chỉnh

Các quy định về tiếp nhận lao động và du học sinh được sửa đổi khá thường xuyên. Khi lập kế hoạch, luôn đối chiếu với cơ quan có thẩm quyền của Nhật Bản, cơ quan đại diện Việt Nam tại Nhật Bản hoặc đơn vị tư vấn có giấy phép hành nghề.