Người Nhật sống thế nào: nhịp sống, thu nhập và an sinh

Trước khi tính chuyện du học hay định cư, cần hình dung đúng một ngày bình thường ở Nhật trông ra sao và cuối tháng còn lại bao nhiêu. Đây là phần mà nhiều người Việt chỉ biết sau khi đã sang, và nó quyết định kế hoạch tài chính nhiều hơn mọi con số quảng cáo.

Nhịp sống: đúng giờ là mặc định, không phải nỗ lực

Giờ giấc ở Nhật vận hành với độ chính xác cao và điều đó áp vào mọi việc: tàu chạy đúng phút, cuộc hẹn bắt đầu đúng giờ, ca làm đổi đúng thời điểm. Người mới sang thường mất vài tháng để quen.

• Giờ làm chính thức phổ biến là 8 tiếng/ngày, 5 ngày/tuần; nhiều nơi bắt đầu từ 8h30 hoặc 9h
• Làm thêm giờ vẫn phổ biến ở một số ngành, nhưng luật đã siết trần giờ làm thêm trong những năm gần đây
• Đi lại chiếm phần đáng kể trong ngày — ở vùng đô thị, 45–60 phút mỗi chiều là bình thường

Điểm người Việt hay bất ngờ: ranh giới giữa việc và đời sống riêng rất rõ về hình thức nhưng khá mờ về tinh thần. Các hoạt động chung sau giờ làm không bắt buộc nhưng có vai trò trong quan hệ đồng nghiệp.

Thu nhập: con số danh nghĩa và con số thực nhận

Đây là chỗ cần tách bạch rõ nhất. Mức lương ghi trong hợp đồng là con số trước khi trừ, còn tiền vào tài khoản là sau khi trừ:

• Thuế thu nhập — theo bậc luỹ tiến, khấu trừ tại nguồn
• Thuế cư trú — nộp cho địa phương, tính trên thu nhập năm trước nên năm đầu thường chưa phải nộp
• Bảo hiểm y tế — bắt buộc, người lao động và chủ sử dụng cùng đóng
• Bảo hiểm hưu trí — bắt buộc, cũng chia đôi giữa hai bên
• Bảo hiểm việc làm — tỷ lệ nhỏ hơn, dùng cho trợ cấp thất nghiệp

Tổng các khoản trừ thường chiếm khoảng 20–25% lương danh nghĩa. Khi so sánh các lời mời làm việc, phải hỏi rõ con số nào là lương trước trừ và con số nào là thực nhận — nhầm chỗ này là nhầm cả kế hoạch tiết kiệm.

An sinh: đóng nhiều nhưng nhận lại rõ ràng

Đổi lại các khoản trừ trên là một hệ thống an sinh khá đầy đủ:

• Bảo hiểm y tế — người tham gia thường chỉ trả khoảng 30% chi phí khám chữa bệnh, phần còn lại do bảo hiểm chi trả; có trần chi phí hàng tháng cho ca bệnh nặng
• Lương hưu — thời gian đóng được tính tích luỹ; người nước ngoài về nước trước khi đủ điều kiện có thể làm thủ tục nhận lại một phần
• Trợ cấp thất nghiệp — cho người mất việc không do lỗi của mình, với điều kiện về thời gian đã đóng
• Hỗ trợ nuôi con — trợ cấp theo tháng cho gia đình có con nhỏ, áp dụng cả với cư dân nước ngoài

Khoản hoàn trả một phần lương hưu khi về nước là thứ nhiều người Việt không biết và bỏ sót. Thủ tục có thời hạn, cần làm đúng quy trình sau khi rời Nhật.

Cuối tháng còn lại bao nhiêu

Ba nhóm chi lớn nhất với người độc thân ở đô thị:

• Tiền nhà — khoản nặng nhất, chênh rất mạnh theo vùng và khoảng cách tới ga
• Ăn uống — tự nấu rẻ hơn ăn ngoài nhiều lần; đây là chỗ tiết kiệm được nhiều nhất
• Đi lại — nhiều công ty hỗ trợ toàn bộ hoặc một phần vé tàu tháng, cần hỏi rõ khi nhận việc

Ngoài ra còn các khoản ban đầu khi thuê nhà — tiền đặt cọc, tiền lễ, phí môi giới, bảo lãnh — cộng lại có thể bằng vài tháng tiền thuê. Đây là khoản làm nhiều người mới sang hụt tiền trong ba tháng đầu, nên phải dự phòng từ trước.

Điều gì khiến người Việt thấy khó nhất

Theo những gì cộng đồng thường chia sẻ, ba thứ hay gây khó nhất không phải công việc:

• Ngôn ngữ trong tình huống hành chính — giấy tờ, ngân hàng, bệnh viện dùng nhiều từ chuyên môn
• Quy tắc không viết ra — cách phân loại rác, giờ giấc sinh hoạt trong chung cư, cách ứng xử nơi làm việc
• Cảm giác xa cách ban đầu — quan hệ ở Nhật thường xây chậm; điều này dễ bị hiểu nhầm thành lạnh nhạt

Cả ba đều dịu đi theo thời gian và theo trình độ tiếng. Đây là lý do mọi lộ trình định cư nghiêm túc đều đặt việc học tiếng lên trước, không phải để qua kỳ thi mà để sống được.

Các mức đóng bảo hiểm, thuế và trợ cấp thay đổi theo từng năm và từng địa phương. Trước khi lập kế hoạch tài chính, nên đối chiếu với cơ quan có thẩm quyền tại địa phương cư trú, cơ quan đại diện Việt Nam tại Nhật Bản hoặc đơn vị tư vấn có giấy phép.